در این قسمت سیره آخرین معصوم از دوران تبیین فرهنگی اسلام ناب ارائه خواهد شد. امام صادق(ع) تكمیل كننده حركت دو امام قبلی و زمینه ساز فعالیت معصومین بعدی هستند.

مقطع اول زندگی امام صادق(ع)

دوره انحطاط  امویان وانتقال قدرت به  دوره عباسیان(آزادی نسبی)

با ظلم وفساد روز افزون امویان شورشها و قیام های مردمی هم افزایش یافت .تلاش امویان

^{جریان های فقهی منحرف با ابداع مبناهایی چون قیاس، استحسان ، مصالح مرسله و...در استنباط احكام روشی نو بوجود آوردند كه اصل تشریع را به خطر می انداخت . در اثر تلاشهای دو امام قبلی گرایش مردم برای تحصیل علم و دانش افزایش یافت بگونه ای كه شور ونشاط علمی در جامعه كاملا آشكار بود حكومت حضور ومرجعیت علمی ائمه را نمی توانست تحمل كند لذا كوشید با طرح جایگزینی فقیهان وعالمان درباری به جای اهل بیت، مردم را  از آنها دور كرده، آن بزرگواران را از صحنه جامعه منزوی كنند}

^{كم كم درگیری وكشمكش های امویان وعباسیان بالا گرفت عباسیان از محبوبیت اهل بیت نهایت استفاده را كرده ،با شعار «الرضا من آل محمد» مردم را در قیامشان علیه امویان همراه ساختند}

^{امام صادق «علیه السلام» با مجموعه اقدامات خود شرایط را به گونه ای مدیریت كردند كه جامعه از  مسیر باز یافته خویش منحرف نشود ایشان در دو جبهه حضور یافتند ودو جریان را راه اندازی كردند :}

          ^{الف) جریان آرام وفعال سیاسی                 ب) جریان مفید وموثر علمی وفرهنگی}

^{1- جریان آرام وفعال سیاسی}

           ^{1- 1 خودداری از عملیات مسلحانه}

^{امام در این جبهه از عملیات مسلحانه خودداری و سیاست تقیه را پیشه كردند  این دوره با قیام های علویان حسینی  زید بن علی(در زمان هشام) ، یحیی بن زید ( در زمان ولید بن عبد الملك) مصادف بود امام به طورضمنی وغیر مستقیم زید را تایید ، از كشته شدن او اظهار ناراحتی و از خانواده شهدا حمایت مالی كردند. با این وجود هر گونه پیشنهاد رهبری وحضور در معادلات سیاسی را رد می كردند مثل: رد درخواست ابومسلم ،ابوسلمه و... این گونه در خواستها ،نشان می دهد كه امت خط اهل بیت«علیهم السلام» را تنها جریان شایسته برای جایگزینی حكومت اموی می دانستند در این برهه اهل بیت رهبر و پیش آهنگ توده مسلمانان بودند بهره گیری عباسیان از محبوبیت آنها در بین مردم برای رسیدن به اهداف سیاسی بهترین گواه و شاهد بر این مدعاست با وجود عدم شركت در قیام ها ،امام  تقویت روحیه جهادی وریشه دار كردن آن را هرگز فراموش نكردند ایشان با  بیان اصول واهداف قیام عاشورا،عزاداری، گریه بر امام حسین«علیه السلام» و... آرمان شهادت طلبی را تقویت ویاران را بدان تشویق می كردند.}

^{2-  1منع هرگونه ارتباط با حكومت ستمگر اموی}

^{آن حضرت برای مبارزه با انحراف سیاسی بوجود آمده در رهبری امت هرگونه ارتباط با حكومت اموی و ارجاع قضاوتها به قضات اموی را منع می كردند و برای  پاسخگویی به نیاز امت در مسجد النبی«صلی ا...علیه وآله» پایگاههایی بوجود آورده ،به یاران وشاگردان خود اجازه فتوی دادند}

^{3- 1تبیین نظریه امامت}

^{در امتداد مبارزه با انحراف سیاسی و با توجه به اختلاف در امر امامت تبیین نظریه امامت از اصلی ترین برنامه های آن بزرگوار بود در این دوره برخی بر این باور بودند كه امامت در نسل حسین«علیه السلام» تداوم یافته است وبرخی به تداوم امامت در نسل حسن«علیه السلام» ویا محمد بن حنیفه معتقد بودند  لذا امام از هر فرصتی برای معرفی خویش بعنوان امام استفاده میكردند مشهور است كه  ایشان در مراسم عرفه با ایراد سخنرانی به بیان نظریه امامت پرداخته وخود را بعنوان جانشین اجدادش معرفی كردند ایشان با بهره گیری از آیات وروایات مثل : حدیث غدیر، جایگاه ولایت غصب شده را به مردم یادآوری میكردند.  امام تمام همت خویش را بر آن داشتند تا جایگاه حقیقی امامت را در جامعه ترسیم واحیا كنند در آموزه های فقهی اصلی مبنی بر لزوم اطاعت از امام عادل را تبیین كردندو بدین طریق طرح مرجعیت دینی امامت با هدف مقابله با طرح جایگزینی فقها وعلمای درباری امویان به ثمر نشست}

 ^{1-جریان موثر فرهنگی وعلمی}

^{1 -1 تاسیس دانشگاه جعفری}

^{امام برای كنترل اوضاع فرهنگی جامعه دانشگاه جعفری را تاسیس كردندكه درسایه آن فقه وكلام امامیه ظهور یافت از جمله برنامه های این دانشگاه مبارزه با فرقه های الحادی و انحرافی بود . مناظرات امام و شاگردان آن حضرت با بزرگان و پیروان مذاهب وفرق مثل : ابن ابی العوجاء، ابو شاكر دیصانی از سیاستهای مبارزاتی آن بزرگوار به شمار می رفت ایشان در مقابل فرقه های انحرافی در مكتب شیعه مثل غلات موضع بسیار قاطعی گرفته ، بسیاری از سر دمداران آنها،مثل : بیان بن سمعان،ابو الخطاب، بشار عشیری و.... را لعن وتكفیر كردند}

     ^{امام برای هدایت عمومی جامعه ، بالا بردن سطح آگاهی آنها و آموزش مسلمانان تربیتوساماندهی شاگردان متعدد با تخصص های مختلف را در برنامه خود گنجانده بودند نتیجه این رویكرد را می توان در مواردی مثل تدوین كتاب توحید مفضل دید كه در آن افكار الحادی شكل گرفته در آن روزگار روشن وآشكارا به جامعه ارائه شد آن حضرت با این اقدامات خود، افشای خط فكری فرقه های منحرف ، نشان دادن ریشه انحرافات ، روشن كردن وضع شیعیان در برابر آنها واثبات برتری بینش شیعی را دنبال می كردند}

^{2-1 مبارزه  با مكاتب  فقهی  مبتنی بر قیاس ،استحسان و...}

^{برنامه ها وفعالیتهای سیاسی وفرهنگی امام مكمل یكدیگر بود در مخالفت با حكومت هرگونه ارتباط با آنها را منع كرده  اما با گماردن شاگردان در عرصه، نیاز مردم را در صحنه های مختلف پاسخگو بودند و برای تقویت شاگردان و ایجاد خود باوری علمی در آنها ، اصول ومبانی اجتهاد را به آنها آموختند تا نه تنها بتوانند نیاز مردم را بر آورده كنند بلكه با بهره گیری از  اصول وقواعد فقهی برگرفته از خوان علمی امام صادق ،مثل: برائت، تخییر، استصحاب، فراغ، تجاوز، ید وضمان با جریان های  فقهی منحرف ومتكی به قیاس واستحسان و... به مقابله برخیزند .نقل بیشترین روایات فقهی از این امام (ع) خود شاهد خوبی است بر وسعت مبارزات آن حضرت با مكاتب فقهی مبتنی بر قیاس و....}

^{3-1 مبارزه با جریان تحریف قرآن}

 ^{در عصر امام صادق«علیه السلام»،در كنار جعل حدیث ،تحریف قرآن ابزار مناسبی بود تا خلفا بتوانند به مقاصد سیاسی خود دست یابند وبه حكومت فاسد خود مشروعیت ببخشند آنها به راحتی با تفسیر آیات قرآن در تایید منافع خود می كوشیدند تا با نقاب دین مردم را در برابر ظلم ها ،فسادها وبی عدالتی های خود به سكوت وادارند وروح انقلاب را به سستی وخاموشی كشانده، در مقابل، نیروهای مبارز علیه خلفا را نامشروع معرفی كنند. در كنار این تلاش مذبوحانه، برخی می كوشیدند تا به مردم القا كنند كه قرآن توانایی پاسخگویی به نیازها ومسائل جدید بشری را ندارد  امام سخت با پدیده جعل حدیث و تحریف قرآن به مبارزه برخاستند تفسیر وتبیین های زیادی از ایشان ذیل آیات قرآن بخصوص آیات متشابه نقل شده است ایشان از تاویل نادرست باطن قرآن وتفسیر به رای قرآن جلوگیری بعمل آوردند وبا به صحنه آوردن قرآن در زندگی بشر وحل بسیاری از مشكلات اجتماع مسلمان به مدد مفاهیم بلند قرآنی  نظریه جامد بودن عبارات قرآن را نقض كردندوبه همگان اعلام داشتند كه قرآن از همراهی با واقعیتهای متغیر وروبه رشد جامعه عاجز نیست وشایسته نیست  قرآن در قالب تنگ ظواهر محدود شود}

^{مقطع دوم:}

^{دوران تهدید وفشار عباسیان بر امام (حكومت منصور)}

^{عباسیان در شرایطی روی كار آمدند كه برنامه ها وفعالیتهای امام صادق«علیه السلام» گسترش یافته ، فرهنگ مورد نظر ایشان از سوی جامعه پذیرفته شده بود .بعبارت دیگر ایشان مرجعیت روحی مردم را در حل مشكلات فكری ،عقیدتی وسیاسی عهده دار بودند. نه تنها، محل رجوع علما وسیاستمداران بلكه محل رجوع عوام هم به شمار می رفتند با این حال، ایشان همان سیاست گذشته را پیش گرفتند تا بتوانند اهداف بلند خود را به ثمر رسانند وبه مردم بفهمانند كه ماهیت بنی عباس با بنی امیه تفاوتی ندارد.در این دوره منصور عباسی به شیوه های متعدد امام را تحت مراقبت قرار داده بود،مثل: گماردن جاسوس بر حضرت، احضار ایشان  وانجام چندین عملیات ترور و ضبط اموال امام ونسبت به فعالیتهای آموزشی وفقهی امام سختگیری می كرد  وهمچنان با الحاق فقها،محدثان ومفسران مزدور به دستگاه خلافت در صدد خنثی كردن فعالیتهای روشنگرانه امام بودند خلفای بنی عباس برای تداوم قدرت نامشروع خویش وبستن راه هر گونه اعتراض، در جامعه فضایی آكنده از  رعب ووحشت واختناق شدید توام با طرح فلج سازی اقتصاد را دنبال می كردند}

^{در این دوره مساله مهمی كه مكتب تشیع را تهدید می كرد اختلاف در مورد مساله امامت بود زیدیه،كیسانیه،اسماعیلیه از فرقه های بودند كه در این دوره داعیه امامت را در سر می پروراندند}

^{1- تداوم جریان آرام وفعال سیاسی}

 ^{1-1 منع شیعیان از ورود به معادلات سیاسی}

^{امام در این دوره با  اتخاذ مواضع بی طرفانه و منع شیعیان از ورود به معادلات سیاسی و عدم تایید قیام محمد بن عبدا...بن حسن از رویارویی نظامی با خلفا خودداری كرده ، به مانند جد بزرگوار خویش به دعا متمسك شدند تا خلفا دریابند كه صادق آل محمد«صلی ا...علیه وآله» قصد درگیری با آنها را ندارد}

^{با این حال، امام هرگونه ارتباط با خلفا وارجاع قضاوتها به مراجع حكومتی را ممنوع اعلام كردند تا همه بدانند كه در منظر امام ماهیت حكومت عباسیان وامویان یكسان است در همین راستا امام فقها وعلمای وابسته به دستگاه حكومتی را مذمت ونكوهش می كردند}

^{1- تداوم جریان موثر فرهنگی وعلمی}

^{1-1 برنامه ریزی برای رهبری امت}

 ^{آن حضرت  برای اشاعه امامت آل علی«علیه السلام» وتبیین مساله امامت یك شبكه سیاسی پنهان ایدئولوژیك تشكیل داده بودند وبا تدابیری چند، امت را برای رهبری بعد از خویش آماده كردند در هر فرصتی امام كاظم«علیه السلام» را بعنوان جانشین خود معرفی میكردندو برای از بین بردن فتنه اسماعیلیه  بنیان گذاران فرقه اسماعیلیه را بر مرگ اسماعیل گواه گرفتند و برای مصون ماندن امام كاظم«علیه السلام» از توطئه های منصور وصیت نامه سیاسی مدبرانه ای تنظیم كردندایشان در این وصیت نامه منصور ،فرماندار مدینه ، همسر ودو فرزندش را وصی قرار دادند بدین طریق نقشه منصور برای به قتل رساندن وصی امام  نقش بر آب شد}

^{مقطع كلی:تبیین فرهنگی وعلمی اسلام ناب}

^{نقش حضرت:بنای دین بر مبنای هندسه دینی امام باقر}

^{شاخصه های دوران امام جعفر صادق«علیه السلام»:}

•  ^{انتخاب حركت علمی بعنوان بهترین جایگاه برای حركت سیاسی محكوم به شكست،كه نتایج ذیل را در برداشت:}

          ^{*ظهور شیعه به عنوان مذهب كلامی مستقل در دانشگاه جعفری}

         ^{*تربیت هزاران شاگرد در علوم مختلف}

• ^{باز گشت امامت به جایگاه وشانیت خاص خود:امویان وعباسیان با جایگزینی عالمان وفقیهان درباری به جای اهل بیت«علیه السلام» ،مردم را از امامان«علیه السلام» دور می كردنداما در مقابل،طرح مرجعیت دینی والهی امامان شیعی از زمان امام سجاد«علیه السلام» شروع،رفته رفته در زمان امام باقر وصادق «علیهما السلام»تثبیت شد.}